Bijna ieder kind uit Kampen heeft hem wel eens bezocht met klasgenoten of opa en oma: d’Olde Zwarver. Deze trotse, achtkantige stellingmolen aan de IJsseldijk kent een prachtige, deels geheimzinnige, historie. Want hoe oud is d’Olde Zwarver nou werkelijk?
Het verhaal van d'Olde Zwarver begint in 1842 langs de IJssel. Nadat een oude molen afbrandt, moet er met spoed een nieuw exemplaar worden gebouwd. Tenminste, dat is het verhaal. Schriftelijke bronnen hierover zijn er niet te vinden. De nieuwe molen blijft in gebruik tot 1949. Dan wordt hij verkocht. Als de nieuwe eigenaar Van Heel's Gecondenseerde Melk Maatschappij de molen vanwege uitbreidingsplannen wil slopen, komt Kampen in opstand. Deze laatste Kamper molen moet behouden blijven en dus draagt de melkfabriek de molen over aan de gemeente Kampen. Die geeft de molen een nieuwe plek aan het Herkenhoofd, dichtbij haar eigen stek.
Op 7 april 1952 wordt de molen - onder grote belangstelling van zowel binnen- als buitenland - op een dieplader met 48 wielen in zijn geheel verplaatst naar de huidige plek. d'Olde Zwarver dankt zijn naam aan deze spectaculaire verhuizing. Tijdens de laatste restauratie stuit men op een bijzondere inscriptie op een van de katarmen van het bovenwiel: '6 9 1834 geschroot'. Hierdoor rijst het vermoeden dat de molen ouder is dan gedacht en bovendien afkomstig zou zijn uit Groningen, vanwege de raampjes met verticale roe. Het blijft gissen maar misschien heeft d'Olde Zwarver meer gezworven dan Kampen ooit heeft gedacht.
Wie de molen bezoekt in Kampen, ziet een monument dat volop in bedrijf is. De wieken draaien wanneer de wind het toelaat, de stenen malen en over de verschillende zolders is de complete gang van graan naar meel te volgen. Vrijwillige molenaars laten bezoekers zien hoe de onderdelen van de molen samenwerken: van het bovenwiel en de as tot de maalstenen en de meelzakken beneden. D'Olde Zwarver is de enige werkende korenmolen in de gemeente Kampen en dat maakt het tot een van de meest bijzondere monumenten die de stad te bieden heeft.
De molen telt drie zolders. Op de meelzolder, de laagste verdieping, wordt het gemalen meel in zakken opgevangen. Hier controleert de molenaar de kwaliteit en regelt hij de afstand tussen de maalstenen. Daarboven ligt de steenzolder, waar vier koppels Duitse blauwe maalstenen staan. Een koppel bestaat uit een liggende steen en een draaiende loper die samen het graan fijnmalen. De lopers wegen elk ongeveer 1200 kilogram en worden regelmatig opnieuw gekerfd, een tijdrovend handwerk dat 'billen' heet. Nog een verdieping hoger bevindt zich de luizolder, waar het luiwerk de graanzakken omhoogtransporteert via wind of handkracht.
Helemaal bovenin zit de kap, die 360 graden kan draaien zodat de wieken altijd in de wind staan. Bij veel molens weegt een kap met gevlucht, as en bovenwiel al snel zo'n 12.000 kilogram, maar d'Olde Zwarver heeft een Engels kruiwerk waardoor de kap opvallend soepel draait. De wieken zijn uitgerust met het Van Bussel-systeem uit 1924, dat de windvang aanzienlijk verbeterde ten opzichte van het oude Hollandse wieksysteem. De roeden meten 22,65 meter van punt tot punt.
In d'Olde Zwarver worden meerdere graansoorten gemalen. Tarwe is de meest gebruikte soort voor brood en banket. Rogge, ooit onkruid in tarwevelden, levert het stevige roggemeel dat doorgaans met tarwebloem wordt gemengd. Spelt is een oeroude graansoort die in de regio rond Kampen wordt verbouwd en steeds meer in trek is. Boekweit is strikt genomen geen graan maar wordt op vergelijkbare wijze gemalen en verwerkt. Daarnaast maalt de korenmolen in Kampen ook haver en gerst.
D'Olde Zwarver is een populair uitje met kinderen in Kampen en ontvangt al jarenlang basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs. Voor basisschoolleerlingen vanaf groep 2 is een bezoek van anderhalf uur beschikbaar: kinderen bekijken de wieken en maalstenen, leren hoe het luiwerk werkt en proberen zelf meel te malen op handstenen. Voor voortgezet onderwijs ligt de nadruk op natuurkunde en techniek, zoals krachten, tandwieloverbrengingen en bouwkundige aspecten. Per vijf leerlingen is een begeleider verplicht aanwezig.
De molen beschikt over twee leskisten die scholen kunnen lenen als voorbereiding op of verlenging van het bezoek. De kisten bevatten maalsteen-modellen, diverse graansoorten, video's over molens, geschiedenislessen, kleurplaten, rekenopdrachten, technieklessen en recepten. Groepen en bedrijven met minimaal tien personen kunnen buiten de reguliere openingstijden een rondleiding op afspraak boeken. Aanvragen gaan per e-mail. De molen is ook beschikbaar als locatie voor trouwreportages.
In de winkel op de begane grond verkoopt d'Olde Zwarver een breed assortiment van eigen makelij. Het aanbod omvat volkorenmeel, tarwebloem, speltmeel, speltbloem, roggemeel, griesmeel en boekweitmeel, maar ook geplette granen, zemelen, pannenkoekenmeel en diverse broodmixen zoals molenmix, waldkornmix en maisbroodmix. Wie grotere hoeveelheden wil afnemen, kan die bestellen via e-mail: bestellingen boven de tien kilogram moeten uiterlijk de woensdag voor de gewenste afhaaldatum worden doorgegeven. Tijdens de zaterdagochtendopeningsuren is het volledige assortiment rechtstreeks bij de molen te koop.
