Aan het Ganzendiep, ingeklemd tussen dijken en polders, ligt Grafhorst. Formeel een stad. In de praktijk een dorp van ruim duizend zielen. Maar wat voor een dorp.
Deel deze pagina
Aan het Ganzendiep, ingeklemd tussen dijken en polders, ligt Grafhorst. Formeel een stad. In de praktijk een dorp van ruim duizend zielen. Maar wat voor een dorp.
Op 20 april 1333 verleende bisschop Jan van Diest stadsrechten aan zijn "guden luijden van Grafhorst". Daarmee was Grafhorst officieel een stad. In het Nedersaksisch klinkt het als Graffest, en dat past: er zit iets koppigs en eigenwijgs in die naam.
Maar een echte stad is Grafhorst nooit geworden. Er kwamen geen stadsmuren, geen markthal, geen imposante kathedraal. De bisschop wilde vooral een tegenwicht creëren tegen het snel groeiende en steeds machtiger wordende Kampen. Tot de grondwetsherziening van 1848 was Grafhorst officieel de kleinste stad van Nederland, op de voet gevolgd door Wilsum. Daarna verloor het de status van stad en werd het officieel weer een dorp, wat het qua karakter altijd geweest was.
Grafhorst ligt op een dekzandrug direct langs het Ganzendiep, een zijarm van de IJssel die via een sluis in verbinding staat met het Zwarte Meer en het Zwartewater. De ligging bepaalde van oudsher het leven in het dorp. Vissers en rietsnijders vormden de ruggengraat van de Grafhorster economie. Het riet werd gebruikt voor rietdekking, de vis ging naar Kampen en verder.
Het Ganzendiep is tot op de dag van vandaag een bijzonder mooi stuk natuur. Wie er over het water vaart, ziet rietkragen, watervogels en de smalle dijkwegen die het landschap doorsnijden. Vanuit Grafhorst kun je met de fiets via een pontje over het Ganzendiep de Mandjeswaard op en zo een rondje maken langs het Kampereiland en terug over de Kamperzeedijk.
Op 5 mei 1849, een zaterdag, brak om half tien 's ochtends brand uit in een hooiberg aan het oostelijke einde van het dorp. Het was slecht getimed: veel mannen waren die ochtend naar Kampen vertrokken voor de jaarlijkse verpachting van landbouwgrond. De vrouwen en kinderen bleven achter.
Felle oostenwinden hadden de rieten daken drooggebrand. De vlammen sloegen van huis naar huis. Er was geen brandweer in Grafhorst, geen brandspuit, geen georganiseerde hulp. De brandweer van Kampen was met paard en wagen minstens twintig minuten onderweg. Toen ze aankwamen, was het al te laat.
Van de ongeveer zestig huizen stonden er drie nog overeind. Één slachtoffer viel te betreuren: een oude bedelaar die ondanks waarschuwingen zijn brandende huis weer was binnengegaan om zijn geld te redden. Kampen reageerde direct: nog dezelfde dag liet de burgemeester een wagen met brood laden en naar Grafhorst brengen. Er werden benefietconcerten georganiseerd, schilderijen geveild. Grafhorst werd voortvarend herbouwd. Men schafte een brandspuit aan en sloot een brandverzekering af.
Grafhorst heeft een bijzonder instituut dat tot op de dag van vandaag bestaat: de Burgerij van Grafhorst. Alleen inwoners van het dorp kunnen lid worden. De Burgerij beheert de Halingen, een gemeenschappelijke weidegrond van zo'n 56 hectare ten noordoosten van het dorp, langs het Ganzendiep en de Goot. Vroeger stalde elke boer er zijn koeien, verdeeld door ouderburgers. Wie zich inkocht als jongeburger kon later ouderburger worden.
Aan de Kamperzeedijk bij de Halingen staat nog de bolleschuur die de burgerij in 1929 bouwde voor het stallen van de gemeenschappelijke stier. Het is een opvallend gebouw met een mansardekap en pannendak, en het staat er nog altijd.
Elk jaar op de tweede dinsdag van oktober wordt in Grafhorst de biestemarkt gehouden. Vroeger was het een echte veemarkt, al generaties lang. Inmiddels is er al lang geen vee meer te bekennen, maar Grafhorsters en oud-Grafhorsters komen nog steeds van heinde en verre samen. Men eet paling en krentenbrood, men drinkt een glas, men haalt herinneringen op.
De biestemarkt is meer dan een feest. Het is een jaarlijkse reünie van iedereen die ooit in Grafhorst woonde of er wortels heeft. Het bewijst dat de gemeenschap van dit kleine dorp groter is dan de som van haar huizen.
Wandelen langs het Ganzendiep en de buitenwaarden. Fietsen via de pont naar de Mandjeswaard en het Kampereiland. De bolleschuur van de Burgerij bekijken aan de Kamperzeedijk. Een bezoek aan de biestemarkt in oktober. Vertrekpunt voor diverse wandel- en fietsroutes door de IJsseldelta.
Terug naar het overzicht van alle dorpen en buurtschappen van gemeente Kampen.