Gemeente Kampen is meer dan één stad. Wie goed kijkt, ontdekt een heel landschap vol kleine kernen, historische buurtschappen en polders met een eigen gezicht en een eigen verhaal. Van de eeuwenoude visserstad Grafhorst tot het grensbuurtschap Trutjeshoek waar Overijssel ophoudt en Gelderland begint – dit zijn de plekken die samen de gemeente Kampen maken. Elk met hun eigen strijd tegen het water, hun eigen tradities en hun eigen trots.
Laten we beginnen bij het begin: de stad Kampen zelf. Met haar middeleeuwse poorten, de Bovenkerk, de stadsmuren en stadspoorten en de langste winkelstraat van Nederland (de Oudestraat) is Kampen de onbetwiste kern van de gemeente. De stad was in de Middeleeuwen een van de machtigste Hanzesteden van de Lage Landen – rijker dan Amsterdam, zeggen ze hier soms – en dat glorieuze verleden is op elke straathoek nog voelbaar. Maar wie denkt dat gemeente Kampen begint en eindigt bij de stadsgrachten, heeft het grootste deel van het verhaal nog niet gehoord.
Net buiten de oude stadsmuren, aan de noordkant van Kampen, ligt Brunnepe – een wijk die eigenlijk een dorp was, en misschien zelfs ouder is dan Kampen zelf. De naam zou komen van brun apa, bruin water, een verwijzing naar een veenriviertje dat hier ooit in de IJssel uitkwam. Al in 1329 wordt de nederzetting vermeld. Brunnepe was een vissersplaats, later het thuis van de van hun eiland verdreven Schokkers, en daarna het toneel van de grote Berkfabrieken. Bijna de hele wijk is gebouwd door één Kamper architect: G.B. Broekema. Het stratenpatroon volgt nog altijd de oude dijken, en in de Begijnestraat en de Kloosterstraat klinken de echo's van twee verdwenen kloosters. Lees het volledige verhaal in ons uitgebreide artikel over Brunnepe.
Direct aan de overkant van de IJssel, verbonden via de brug, ligt IJsselmuiden. Met ruim 12.000 inwoners is het de grootste kern na de stad zelf, en het heeft een uitgesproken eigen karakter. IJsselmuiden is nuchter, hecht en diepgeworteld in de Bijbelgordel – op zondag liggen de straten er stil bij, en dat voelt hier niet als een beperking maar als een keuze. De kern is in de twintigste eeuw sterk gegroeid, maar de dorpse sfeer van de oude bebouwing langs de IJssel is nooit helemaal verdwenen. Wie er een rondje fietst langs de dijk en de uiterwaarden in trekt, merkt meteen hoe hecht dit dorp is.
Klein maar groots. Grafhorst – in het Nedersaksisch liefkozend Graffest genoemd – heeft stadsrechten gekregen in 1333, maar telt vandaag de dag nog geen 1.100 inwoners. Het stadje ligt verscholen aan het Ganzendiep, een zijarm van de IJssel, omsloten door de Kamperzeedijk en de weidse polders van Mastenbroek. Een grote brand verwoestte in 1849 bijna het hele dorp – van zestig gebouwen bleven er drie over. Grafhorst herrees, en hoe. De jaarlijkse biestemarkt op de tweede dinsdag van oktober is meer dan een dorpsfeest: het is een reünie, een ritueel en een bewijs dat kleine gemeenschappen groot kunnen zijn.
Wilsum is ouder dan Kampen zelf – en dat weten de inwoners maar al te goed. Het is altijd een klein mysterie gebleven waarom juist Kampen uitgroeide tot handelsstad en niet Wilsum, dat eerder bewoond was. De Romaans-Gotische kerk uit 1050 staat er nog altijd, en op het dorpsplein vind je een oude waterpomp die al generaties lang het middelpunt van het gemeenschapsleven is. Vanuit Wilsum heb je een prachtig uitzicht op de IJssel, met aan de overkant de graslanden van de Koppelerwaard en in de verte het silhouet van Kampen. Een rustig dijkdorp, maar eentje dat je niet snel vergeet.
De naam verwijst naar de Utrechtse bisschop Jan van Arkel, die hier in de 14e eeuw grond verwierf in de Mastenbroekerpolder. Een broek was een laag, drassig stuk land – en dat was het hier zeker. 's-Heerenbroek is in de loop van de tijd vergroeid met het naburige Veecaten, waarvan het grootste deel letterlijk door de meandering van de IJssel in de rivier is verdwenen. Wat overbleef zijn de Veecaterweg en een paar karakteristieke panden. De monumentale stoom-zuivelfabriek met schoorsteen, de directeurswoning en een oude zwarte doorrijschuur met rieten kap zijn beeldbepalend voor dit kleine dorp. Een plek met een verhaal dat deels onder water ligt. 's-Heerenbroek is ook de geboorteplaats van Jan Pelleboer.
Aan de zuidoever van de IJssel, een beetje verscholen achter de dijk, ligt Zalk. De romaanse kerktoren stamt uit 1220 en is al van ver te zien. Op het kerkplein staat een bronzen bever – een herinnering aan het laatste exemplaar dat hier in 1826 door een visser werd gedood. Zalk won in 2021 de Nederlandse Dorpsvernieuwingsprijs, niet voor grootse bouwprojecten, maar voor gemeenschapskracht. Dorpshuis An der Steege fungeert als pakketpunt, vergaderlocatie, cultureel centrum en sociaal hart ineen. Het Zalkerbos vlak buiten het dorp geldt als een van de mooiste ooibossen van Nederland. Zalk is ook de thuisbasis van Klazien Rotstein-van den Brink, beter bekend als Kleusien uut Zalk – de kruidenvrouw die het dorp landelijke bekendheid gaf.
Kamperveen is eigenlijk geen dorp maar een landschap – een agrarisch lint van dijken, wegen en buurtschappen dat al bestaat sinds de vroege 13e eeuw. Friese kolonisten vestigden zich hier in een moerassig en haast onbewoonbaar gebied, ontgonnen het veen en bouwden een bestaan op. Kamperveen is volgens historici ouder dan de stad Kampen zelf. Het gebied is grofweg verdeeld in drie buurtschappen – De Zande, Zuideinde en Hogeweg – elk met een eigen karakter in het prachtige landschap van de IJsseldelta.
Een eiland, midden in het rivierengebied, al eeuwenlang eigendom van de stad Kampen. Het Kampereiland is bereikbaar via de Eilandbrug en de Ramspolbrug en heeft een heel eigen wereld. Zo'n 500 mensen wonen hier, op terpboerderijen die boven het omringende land uitsteken – een herinnering aan de tijd dat het eiland regelmatig overspoeld werd door de Zuiderzee. Er is een kerk, een basisschool, een camping en recreatieve havens. Op de laatste zaterdag van de noordelijke schoolvakantie vindt er elk jaar een oogstdag plaats bij museumboerderij erf29 – een van de mooiste tradities van de gemeente.
De polder Mastenbroek heeft een tijdloze weidsheid die je nergens anders in de regio vindt. Al in 1364 werd het gebied verkaveld en bedijkt, en die middeleeuwse structuur is nog altijd zichtbaar in de rechte wegen, de lange kavels en de eindeloze sloten. Op heldere dagen zie je tegelijk de torens van Kampen, Hasselt en Zwolle. De kolken langs de dijken – diepe gaten in het land – vertellen het verhaal van dijkdoorbraken en watersnood. Een deel van de polder valt onder gemeente Kampen. Fiets er doorheen en je begrijpt waarom dit gebied de titel Nationaal Landschap draagt.
Het nieuwste dorp van de gemeente heeft ook de jongste naam: Reeve, vernoemd naar het Reevediep – de hoogwatergeul die rond 2015 werd aangelegd als onderdeel van het landelijke programma Ruimte voor de Rivier. Wat begon als een waterstaatkundig project werd de aanleiding voor iets historisch unieks: een geheel nieuw dorp, van scratch af aan gebouwd in een nieuw landschap. Reeve is sinds 3 juni 2021 officieel een woonplaats, en is daarmee één van slechts twee volledig nieuw ontworpen dorpen in Nederland in de 21e eeuw – het andere is Hoef en Haag in de gemeente Vijfheerenlanden. In de hele moderne Nederlandse geschiedenis zijn zulke nieuwe dorpen een zeldzaamheid. Reeve groeit in de eerste fase naar zo'n 600 woningen, met uiteindelijk ruimte voor circa 1.600 woningen. Een dorp in wording – maar met een naam, een officieel plaatsnaambord en een eigen identiteit aan het water.
Dit zijn de plekken die je niet op elk reisadvies tegenkomt, maar die het buitengebied van gemeente Kampen zijn unieke karakter geven. Verstopt achter dijken, langs oude handelsroutes en op de grens van provincies – elk met een naam die een verhaal vertelt.
Een buurtschap in Kamperveen, langs de Hank – een zijtak van de IJssel. Van 1913 tot 1933 had De Zande een eigen tramhalte op de spoorlijn Hattem–Kampen Zuid. Die tijden zijn voorbij, maar de sfeer niet. De ligging aan het water en de nabijheid van het voormalige eiland De Welle – nu een schiereiland van meren en uiterwaarden – maken De Zande tot een rustplek van formaat.
Een van de drie buurtschappen van Kamperveen, iets hoger gelegen dan zijn buren. Hier staan nog terpen uit de tijd vóór de Afsluitdijk – zeldzame verhogingen in het vlakke polderland die herinneren aan de vroegste bewoning. Boerderijen op maaiveldniveau wisselen af met oudere bebouwing langs de dijken. Wie goed kijkt in Zuideinde, leest de hele watergeschiedenis van Kamperveen in het landschap.
Het derde lint van Kamperveen. De Hogeweg werd aangelegd als bescherming – een verhoogde weg die het achterland moest behoeden voor het IJsselwater. Dat heeft niet altijd geholpen: de talrijke kolken langs de weg zijn de littekens van dijkdoorbraken. De Hogeweg is ook de plek waar de kerk en het verenigingsgebouw van Kamperveen staan – het sociale en religieuze middelpunt van een gebied zonder echte dorpskern.
Eeuwenlang was De Roskam een onmisbare pleisterplaats op de handelsroute tussen Kampen en de Veluwe. Kooplieden op weg tussen de Hanzesteden Kampen en Elburg stopten hier, lieten hun paarden verzorgen en dronken een glas in de herberg. Tot in de jaren veertig van de twintigste eeuw was die herberg nog in gebruik. In 1905 verwoestte een brand de halve buurtschap – acht gezinnen raakten dakloos. In 1941 sloeg de bliksem in. De Roskam heeft het allemaal overleefd.
Een kleine nederzetting in Kamperveen, vernoemd naar de zandruggen waarop ze is gebouwd. In een landschap dat voor het overgrote deel vlak en laag is, zijn die lichte verhogingen in het terrein geografisch opmerkelijk. De Heuvels is een bescheiden buurtschap – een handvol karakteristieke panden langs een dijkweg – maar wie oog heeft voor het landschap begrijpt meteen waarom mensen hier al eeuwenlang wilden wonen.
Net boven Wilsum, op een zandduin achter de IJsseldijk, ligt Nieuwstad. Het buurtschap is in de volksmond ook wel 'Kampernieuwstad' – een naam die tot in de jaren zeventig gangbaar was. De zandduin steekt net genoeg boven het omringende polderland uit om al eeuwen een vaste plek van bewoning te zijn. Karakteristieke panden langs de weg getuigen van dat lange verleden.
Een buurtschap met een rijke en wat mysterieuze geschiedenis. In de 11e eeuw werd hier het Kartuizerklooster Sonnenberg gesticht. Het klooster groeide uit tot een bloeiende gemeenschap, maar werd in 1580 gesloten en verdween daarna vrijwel spoorloos. Vermoedelijk lag het op een heuvel waar later archeologische vondsten zijn gedaan. Een wit huisje op die heuvel gold lang als een overblijfsel van het klooster – tot onderzoek uitwees dat het uit de 19e eeuw stamde. Vandaag fietst het Kamperlijntje er langs.
Posthoorn is een van de minder bekende buurtschappen van Kamperveen, gelegen op de grens van Overijssel en Gelderland. De naam klinkt als een echo uit de tijd van koetsen en reizigers. Samen met het naburige Trutjeshoek vormt Posthoorn een uithoek van de gemeente die zelfs bij veel Kampenaren onbekend is – en dat geeft het een eigen, stille charme.
De naam alleen al is een belevenis. Trutjeshoek ligt op een oude strandwal, pal op de grens van Overijssel en Gelderland. De Zuidwendigeweg is letterlijk de provinciegrens: woon je aan de ene kant, dan is je overbuurman een andere provincie. Het buurtschap telt een handvol boerderijen en zo'n vijfentwintig inwoners – officieel 'Trutten' geheten. Ze worden er soms mee geplaagd, maar dragen de naam inmiddels met gepaste trots. Trutjeshoek staat pas sinds 1991 op de kaart. Of de naam nieuw is of alleen laat ontdekt werd, weet niemand precies.
Een wetering én een buurtschap, en de naam zegt het al: dit is bisschoppelijk land. De Bisschopswetering doorsnijdt het landschap tussen 's-Heerenbroek en Mastenbroek en verwijst naar de Utrechtse bisschoppen die hier eeuwenlang de dienst uitmaakten. Langs de wetering staan nog karakteristieke panden, waaronder een monumentale stoom-zuivelfabriek met schoorsteen die herinnert aan de vroege twintigste-eeuwse zuivelindustrie in dit gebied.
Een van de drie weteringen die polder Mastenbroek al eeuwenlang draineren. Langs de Oude Wetering staan nog rijksmonumentale panden die een beeld geven van het agrarische leven in de polder. Het is een buurtschap dat je bijna per ongeluk ontdekt – op de fiets langs de rechte polderwegen, met aan weerszijden grasland en in de verte de lijn van een dijk.
Een buurtschap met een tragisch verhaal. Veecaten was ooit een volledig dorp, maar de IJssel was zijn vriend niet. De rivier meanderode, sleet de buitenbocht steeds verder uit en nam stuk voor stuk bebouwing mee de diepte in. Het grootste deel verdween letterlijk in het water. Wat overbleef ging op in 's-Heerenbroek. De Veecaterweg herinnert aan wat hier stond. Tot 1937 bestond er zelfs nog een zelfstandige gemeente Zalk en Veecaten – een naam voor iets wat al grotendeels was weggespoeld.
Een polder van zo'n 600 hectare, ten oosten van het Kampereiland, ooit ook wel Mandemakersland genoemd naar één van zijn vroegere pachters. Over land alleen bereikbaar via een brug bij Lutterzijl, of via het H.C. Kleemanspontje – een zelfbedieningspontje over het Ganzendiep. De polder is agrarisch, rustig en omgeven door water. Het soort plek dat je niet bezoekt tenzij je er echt voor gaat – en dat is precies wat het bijzonder maakt.
Een kleine polder en buurtschap in het Kampereiland-gebied, ingeklemd tussen rivierarmen en weidegronden. De Melm is bescheiden van omvang maar groot in stilte. Wie hier komt, ziet hoe het rivierenlandschap van de IJsseldelta er al eeuwenlang uitziet: water, gras, lucht en de verre lijn van een dijk.
Gemeente Kampen is geen stad met een rand. Het is een lappendeken van plaatsen, elk met hun eigen karakter, hun eigen strijd met het water en hun eigen trots. Van de middeleeuwse stadsrechten van Grafhorst tot het nieuwe dorp Reeve in wording aan het Reevediep, van de verzwolgen huizen van Veecaten tot de trotse Trutten van Trutjeshoek – elk dorp, elke buurtschap en elk gehucht draagt bij aan wat gemeente Kampen bijzonder maakt.
Ken jij ze allemaal?
Meer ontdekken? Bekijk onze pagina over de dorpen rondom Kampen, ontdek het Kampereiland of verken de IJsseldelta.
